bezinning, bezieling, beweging

Choral Evensong in Nederland

Op steeds meer plaatsen in Nederland worden choral evensongs gehouden. Wat zijn het eigenlijk voor vieringen? Wat is de oorsprong ervan? En waarom zijn ze zo geliefd in Nederland?

Wat is een choral evensong?
De evensong is een vorm van getijdengebed en is ontworpen tijdens de Engelse Reformatie in de zestiende eeuw.

De wortels van de getijden liggen in de vroege kerk

Het dagelijks psalmzingen was ontleend aan de joodse traditie. Het zogenaamde getijdengebed kreeg een vaste vorm in de kloosters, zoals ook in Huissen, en kent verschillende gebedsmomenten verspreid over de dag, zoals de vespers en de completen. In de vespers klinkt de Lofzang van Maria en in de completen de Lofzang van Simeon. Deze kloosterlijke vorm van dagelijks gebed werd in Engeland in het jaar 597 geïntroduceerd door Augustinus van Canterbury.

Tijdens de Engelse Reformatie in de zestiende eeuw ging aartsbisschop Thomas Cranmer aandacht besteden aan vernieuwing van de liturgie. Hij voerde, net als Maarten Luther, de volkstaalliturgie in. Het Latijn moest dus vervangen worden door het Engels. Ook werden de kloosters gesloten. Dat betekende het einde van het traditionele kloostergebed in Engeland. Cranmer bracht het aantal gebedsmomenten terug naar twee per dag: de Matins (ochtendgebed) en de Evensong (avondgebed). In de evensong voegde hij de getijden ‘vespers’ en ‘completen’ samen tot één viering. Zo komt het dat in de nieuw ontworpen evensong zowel het Magnificat (de lofzang van Maria) uit de vespers klinkt, als het Nunc dimittis (de lofzang van Simeon) uit de completen.

In 1549 verscheen het eerste Book of Common Prayer met daarin een orde voor de evensong, na enkele revisies kreeg het in 1662 zijn uiteindelijke vorm. Tot op de dag van vandaag wordt deze orde van de evensong dagelijks gevierd in Anglicaanse kerken. Het dagelijkse zingen van een evensong behoort tot de vaste taken van ieder Engels koor dat verbonden is aan een kathedraal of kapel. Ongeveer vijfendertig jaar geleden is de choral evensong overgewaaid naar Nederland. De Schola Davidica in Utrecht was één van de eerste koren die deze vorm van getijdenliturgie ging uitvoeren, eens in de maand. Sindsdien worden er op steeds meer plaatsen in Nederland choral evensongs gehouden.

Introit (optioneel) / inleidende koormuziek
Voluntary / orgelmuziek
Preces / openingsgebed naar de psalmen
Hymn (optioneel)
Psalm(s), gezongen als chant (met doxologie, het ‘Klein Gloria’)
First Lesson / eerste Schriftlezing
Canticle: Magnificat (met doxologie) / Lofzang van Maria
Second Lesson / tweede Schriftlezing
Canticle: Nunc dimittis (met doxologie) / Lofzang van Simeon
Creed / Geloofsbelijdenis
Responses / gezongen gebeden
Anthem / Koorwerk
Spoken Prayers / Gesproken gebeden
Hymn / Lied
Final Responses (optioneel) slotgebed

Hieronder volgt een uitleg van de muzikale onderdelen.

Muziekonderdelen
Preces and responses
De preces zijn korte gebeden die in afwisseling gezongen worden door de voorganger en het koor. De teksten komen uit psalm 51 en psalm 70. De responses volgen later in de dienst, na de canticles, en beginnen met een kleine litanie, vergelijkbaar met het Kyrie. Daarna volgen het Onze Vader, de gebeden door voorzanger en koor en de drie Collects die steeds worden beaamd door het koor met een gezongen ‘Amen’.

Psalms
De psalmen hebben altijd een belangrijke rol gespeeld in het dagelijks gebed van de kerk. In Nederland wordt bij de psalmen al gauw aan het Geneefse psalter gedacht: de 150 psalmen berijmd, in strofische vorm. In de getijden worden de psalmen echter onberijmd gezongen, dicht bij de grondtekst. In Engeland ontstond in de zeventiende eeuw vanuit het gregoriaans een nieuwe muzikale vorm: het zingen van een psalm als chant. De psalm wordt vierstemmig gezongen volgens een harmonische formule, die ieder vers of iedere twee verzen wordt herhaald.

Het zingen van een chant heeft door de herhaling een meditatieve werking

Canticles
De canticles zijn lofzangen of hymnische passages uit de Bijbel buiten de psalmen.‘Canticle’ komt van het Latijnse ‘canticum’ dat ‘lied’ betekent. Talrijke componisten hebben Evening Services, bestaande uit het Magnificat en het Nunc dimittis, gecomponeerd, bijvoorbeeld Henry Purcell of Charles Wood.

Anthem
Een anthem is een zelfstandig koorwerk. De tekst kan een bijbeltekst zijn of een vrije tekst en wordt meestal gekozen bij de tijd van het kerkelijk jaar of bij de lezingen.

Hymn
De hymn, een strofisch lied, is het enige volkszangdeel in de evensong. Een bekende hymn is bijvoorbeeld ‘The Day Thou gavest’, lied 247 in het Liedboek (2013). Het verschilt per plaats en gelegenheid hoeveel hymns er gezongen worden in de evensong

De vier aspecten van de choral evensong
Ik zal nu vier aspecten van de choral evensong bespreken: de ruimte, de muziek, het ritueel en teksten.

Ruimte
Meestal wordt de evensong in een monumentale kerk, kathedraal of kapel gevierd. De koorbanken of stoelen staan in Engeland in de klooster-opstelling, dat wil zeggen: tegen over elkaar.

Muziek
Muziek speelt een belangrijke rol in de choral evensong. Hiervoor is een koor nodig dat affiniteit heeft met kathedrale koormuziek. Ook is een organist nodig en een zingende voorganger. De hymns worden samen met alle aanwezigen gezongen.

Ritueel
Ritualiteit speelt een belangrijk rol in de evensong. In Engeland is de kathedraal vaak met kaarsen verlicht. De zangers dragen gewaden en het koor schrijdt in processie de kathedraal binnen. Bij het uitspreken van de geloofsbelijdenis men met het gezicht naar het oosten.

Teksten
Een groot deel van de teksten van de evensong staat vast, zoals die van de preces en responses en de canticles. Voor het rooster van de psalmen en lezingen kan men bijvoorbeeld het Book of Common Prayer inzien, of Common Worship.

Waarom een choral evensong?
Tijdens mijn promotieonderzoek vertelden de geïnterviewden mij over hun liefde voor de evensong. Beauty (schoonheid) en holiness (heiligheid) zijn belangrijke redenen waarom de evensong in Nederland zo geliefd is. Als kwaliteiten werden benoemd: esthetiek, sacraliteit, ritualiteit, transcendentie, contrastervaring en verbinding. Dit licht ik kort toe.
Allereerst werd de schoonheid (‘perfect beauty’) van de muziek, taal en de ruimte in de evensong benoemd. De schoonheid lijkt in de choral evensong nauw samen te hangen met een ervaring transcendentie. Ook werd sacraliteit benoemd, van de muziek, taal en ruimte. Het dragen van gewaden draagt volgens de participanten eveneens bij aan een sacraal gevoel. Ook ritualiteit werd benoemd als kwaliteit, bijvoorbeeld het gebruik van de niet-volkstaal en de processie. Nauw hieraan verwant is de contrast-ervaring met gebruikelijke protestantse zondagmorgenvieringen die benoemd werd. Tot slot kwam ook ‘verbinding’ als belangrijke kwaliteit naar voren: onderlinge verbondenheid en verbinding tussen hemel en aarde.


Dr. Hanna Rijken is musicus en theoloog en werkt als postdoc researcher aan een vervolgonderzoek over de Choral Evensong aan de Protestantse Theologische Universiteit Amsterdam in samenwerking met Oxford University. In 2018 gaf ze tijdens de Bijspijkerdagen een lezing over het onderwerp van haar dissertatie ‘My Soul Doth Magnify’. De Choral Evensong in Nederland.

Foto: Betty van Engelen

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *